تېمۇر ئىمپېرىيىسى

تارىختىكى ئىمپېرىيلەر 13 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا موڭغۇل ئاقسۆڭىكى تېمۇچىن (چىڭگىزخان) موڭغۇل خانىدانلىقىنى قۇرغاندىن كېيىن كۈچلۈك ئاتلىق ئەسكىرىگە تايىنىپ، غەربكە ئۈزلۈكسىز كېڭەيمىچىلىك قىلدى. كېيىن موڭغۇللار غەربتە چاغاتاي خانلىقى، ئوگىداي خانلىقى، ئىلىكخان خانلىقى ۋە قىپچاق خانلىقىنى قۇردى.14 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا تۆت خانلىقنىڭ بىرى بولغان چاغاتاي خانلىقى شەرقىي قىسىم ۋە غەربىي قىسىمغا بۆلۈنۈپ كەتتى.1369 - يىلى غەربىي چاغاتاي موڭغۇل ئاقسۆڭىكى تېمۇر ئۆز سۇلتانىنى ئۆلتۈرۈپ، ئۆزى پادىشاھ بولۇۋالدى. ئۇزاق ئۆتمەي ئۇ پۈتكۈل ئىراننى ئىشغال قىلىپ، تېمۇر ئىمپېرىيىسىنى قۇردى. تېمۇر يۈكسەك ئىرادىگە ئىگە كىشى ئىدى، ئۇ بوۋىسى چىڭگىزخاننىڭ قەھرىمانلىق ئىزىنى بېسىپ، «بۈيۈك ئىمپېرىيە» قۇرماقچى بولدى. ئۇ خانلىق تەختتە ئولتۇرغان30 نەچچە يىل ئىچىدە كۆپ قېتىم يىراققا يۈرۈش قىلىپ، ئىككى موڭغۇل خانلىقى − ئىلىكخان خانلىقى بىلەن چاغاتاي خانلىقىنى قايتىدىن بىرلىككە كەلتۈرمەكچى بولدى.1398 - يىلى تېمۇر قوشۇن باشلاپ ھىندىستانغا بېسىپ كىرىپ، دېھلىنى ئىگىلىدى ھەمدە تەسلىم بولغان ئاھالىلەرنى ۋەھشىيلەرچە قىرغىن قىلدى.1402 - يىلى ئۇ ئوسمان ئىمپېرىيىسىنى مەغلۇپ قىلدى، ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا ھەتتا يىراقتىكى جۇڭگونىمۇ بويسۇندۇرماقچى بولدى،1405 - يىلى تېمۇر كېسەل سەۋەبىدىن قوشۇندا ئالەمدىن ئۆتۈپ، ئەۋلادلىرىغا «ئۇلۇغ ئىمپېرىيە» نى قالدۇرالمايلا قالماستىن، تارىختىمۇ بىرەر تىلغا ئالغۇدەك ئىز قالدۇرالمىدى. تېمۇر ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاتلىق ئەسكەرلىرىنىڭ تۆمۈر تاپىنى تەگكەنلا جاي بىر پارچە قاقاسلىققا ئايلىنىپ كەتتى. تېمۇر ئۆلگەندىن كېيىن ئىمپېرىيە چاك - چېكىدىن پارچىلىنىپ، كۈنسېرى زاۋاللىققا يۈز تۇتتى.1500 - يىلى شىمالدىن تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن كۆچمەن چارۋىچى ئۆزبېكلەر تېمۇر ئىمپېرىيىسىنىڭ پۈتكۈل زېمىنىنى ئىگىلىۋالدى، ئىمپېرىيە ھالاك بولدى. تېمۇرنىڭ ئەۋلادى بابۇر جەنۇبقا يۈرۈش قىلىپ ھىندىستانغا بېسىپ كىرىپ، ھىندىستاندا موغۇل خانلىقىنى قۇردى.